سالک خشک (نوع شهری)

سالک شهری در شهرهای تهران، شیراز، مشهد، سبزوار، نیشابور و بم مشاهده می شود.بیماری در همه فصول شایع است.

عامل بیماری انگلی بنام لشمانیا تروپیکا می باشد. مخزن اصلی بیماری انسان های مبتلا به سالک خصوصا مبتلایان به شکل مزمن بیماری هستند ولی سگ ها هم به طور اتفاقی به این بیماری مبتلا می گردند. ناقل بیماری پشه خاکی ماده بنام فلبوتوموس سرژنتی است که انگل را از انسان به انسان منتقل می کند.

بیمار مبتلا به فرم مزمن سالک، مخزن سالک شهری است

دوره کمون سالک نوع خشک 2تا 8 ماه است. پس از گذشت دوره کمون در محل گزش پشه برجستگی سرخ رنگ و بدون درد ظاهر می شود.گاه خارش مختصری دارد. ضایعه بزرگ تر شده و اطراف آن را هاله قرمز رنگی فرا می گیرد و کم کم سفت می شود.پس از گذشت 2تا3 ماه ضایعه به صورت زخمی باز درآید.زخم حدودی مشخص و حاشیه نامنظم و برجسته داردکه روی آن را دلمه ای کثیف و قهوه ای رنگ می پوشاند.اگر دلمه کنده شود کف زخم به شکل فرورفته مشاهده می شود.

سالک خشک

بهبودی زخم به تدریج از مرکز زخم شروع شده و بهبودی کامل 6-12 ماه (و گاه بیشتر) طول می کشد ولی اثر آن به صورت جوشگاهی فرورفته باقی می ماند.

سالک مرطوب (نوع روستایی)

به دلیل وجود ترشح در ضایعه، سالک روستایی را به نام نوع مرطوب می شناسند. بالاترین میزان شیوع سالک نوع روستایی از اواسط پاییز تا اواسط زمستان می باشد(غالبا طی ماه های آبان و آذر ). سالک مرطوب در استان های اصفهان، فارس، خراسان، مازندران، خوزستان، ایلام، بوشهر و هرمزگان شایع است.

عامل بیماری لشمانیا ماژور نام دارد.مخزن اصلی این انگل جوندگان صحرایی هستند. ناقل اصلی پشه خاکی بنام فلبوتوموس پاپاتاسی است که انگل را از موش های صحرایی به انسان منتقل می کند.

موش صحرایی مخزن سالک روستایی است

دوره کمون سالک نوع روستایی کوتاه تر از نوع شهری است و معمولا کمتر از 4 ماه است. پس از طی دوره کمون یک یا چند ضایعه به صورت جوش ملتهب در محل گزش پشه ظاهر می شود که پس از چند روز تا چند هفته زخمی می شود. زخم به سرعت بزرگ شده (3-6 سانتی متر)و دور آن پرخون می شود.

سالک مرطوب

نهایتابهبودی ضایعه از مرکز و حاشیه زخم شروع شده و ظرف 4-6 ماه کاملا بهبود می یابد ولی اثر آن به صورت جوشگاهی فرورفته و بدشکل باقی می ماند.

چرخه زندگی پشه خاکی

پشه خاکی تنها ناقل سالک است. پشه های دیگر قادر به انتقال بیماری نیستند. طول پشه خاکی 2تا 3 میلیمتر است،بدن پر از پرز دارد و به رنگ زرد دیده می شود. پشه خاکی موقع نشستن بال های خود را به شکل عدد 7 نگه می دارد. طول پرواز پشه خاکی حداکثر 500 متر و ارتفاع پرواز حداکثر 2 متر است (به همین جهت افرادی که در طبقات بالای منزل می خوابند به سالک مبتلا نمی شوند ).

طول عمر پشه خاکی 1.5 ماه است و در این مدت یک یا چند بار تخم گذاری می کند. از زمان تخم گذاری تا خروج حشره بالغ 20تا40 روز طول می کشد.

فعالیت پشه خاکی از غروب آفتاب شروع می شود و در طول شب ادامه دارد. پشه خاکی ماده به طور متناوب و مکرر از خون تغذیه می کند و در موقع تغذیه آلوده می شود و می تواند آلودگی را از طریق نیش به میزبان سالم منتقل کند.

پشه خاکی روزها را در جای تاریک و مرطوب مانند لانه پرندگان ، لانه جوندگان ، زیر تخته سنگ ها، روی زباله ها، کودهای دامی ،خاک مرطوب ، جاهای مخروبه ، اصطبل ها ، و در داخل منازل در شکاف عمیق دیوار ها و گوشه دیوارها ،زیر زمین منازل ،داخل درزهاي سقفهاي چوبي،زیر تخت ها و پشت کمدها ، استراحت و تخم گذاری می کند.

انگل لشمانیا

لشمانیا انگلی تک سلولی است. زندگی این انگل دارای 2 مرحله است:

1- مرحله بدون تاژک : تک یاخته گرد یا بیضوی، بدون تاژک در داخل ماکروفاژهای پوست قرار دارد و جسم لیشمن نامیده می شود. پشه خاکی با مکیدن خون انگل را می بلعد.

2- مرحله تاژک دار :انگل در دستگاه گوارش پشه به مرحله تاژک دار تبدیل می شود و شروع به تکثیر می کند. بعد از یکی دو هفته تعداد آنها زیاد می شود به طوری که با گزش پشه آلوده انگل به انسان سالم منتقل می شود و باعث بروز زخم می شود.

راه های انتقال سالک

گزیدگی توسط پشه خاکی راه اصلی انتقال بیماری است. پشه خاکی ها به 4 طریق زیر بیماری را انتقال می دهند:1- انسان،پشه خاکی ،انسان 2- حیوان ،پشه خاکی ،حیوان 3-حیوان ،پشه خاکی، انسان 4- انسان ،پشه خاکی ،حیوان.

راه های پیشگیری و کنترل بیماری سالک

الف-از آنجا که سالک از طریق نیش پشه خاکی منتقل می شودیکی از مهم ترین راه های پیشگیری از سالک مبارزه با پشه خاکی و جلوگیری از ورود آن به محل زندگی است که در این راستا می توان اقدامات زیر را انجام داد:

1-هنگام خوابیدن در فضای آزاد از پشه بندمعمولی یا آغشته به سم استفاده شود

2-تا حد ممکن قسمت های باز بدن با لباس پوشانده شود.

3-روی درها و پنجره ها تورهای بسیار ریز نصب شود.

4- به هنگام خواب از پمادها و مواد دور کننده پشه خاکی استفاده شود.

-از نگهداری دام و طیور در نزدیکی منازل خودداری شود.

6- از انباشتن و ریختن خاکروبه و نخاله ساختمانی و کودهای حیوانی در مناطق مسکونی اجتناب شود.

7- شکاف ها و حفره های موجود در دیوار ها که محل استراحت و رشد و تکثیر پشه هاست به طور دقیق ترمیم شود.

8-از انباشته شدن و رها شدن فاضلاب و زباله در معابر خودداری شود. زباله ها درسطل دردار گردآوری شود.

9- اماکن مخروبه تخریب و تسطیح شود. شخم زدن زمين جهت از بين بردن لانه جوندگان در مناطق خاص ضروري است.

10 - سمپاشي با حشره کشهاي ابقايي در فواصل منظم زماني.

ب- از رفتن به مناطق آلوده در کشورهاي آلوده به پشه خاکي يا جنگلهاي انبوه به خصوص پس از غروب آفتاب بايستي اجتناب کرد.

ج- جونده کشی و معدوم کردن سگ های ولگرد نقش مهمی در کنترل سالک دارد.

د- بيماريابي منظم و درمان بيماران ضروری است.لازم است افراد مبتلا تا زمان بهبودی زخم سالک را با گاز استریل بپوشانند.

استفاده از پشه بندمانع از گزش پشه خاکی می شود

ترکیبات دورکننده پشه خاکی

تشخیص سالک

تشخیص سالک با نمونه برداری از زخم و رنگ آمیزی لام در آزمایشگاه و رویت انگل (جسم لشمن) انجام می شود. در صورت لزوم از کشت و روش جدید PCR استفاده می شود.

درمان سالک

انتخاب روش درمان در صلاحیت پزشک متخصص پوست مو است. بهتر است هم زمان از چند روش بهره گرفته شودتا از ایجاد مقاومت دارویی جلوگیری شود.داروهای موثر به اجمال عبارتند از : تزریق آمپول گلوکانتیم در حاشیه زخم، سرمادرمانی یا کرایوتراپی ، تزریق عضلانی آمپول گلوکانتیم و پمادپارومومایسین.

آمپول گلوکانتیم داروی موثردر درمان سالک است

واکسن و لشمانیزاسیون

هنوز واکسن موثری برعلیه سالک وجود ندارد.لشمانیزاسیون به معنی تلقیح انگل زنده و ایجاد زخم در مناطق پوشیده بدن است .با این روش از بروز زخم در صورت پیشگیری می شود. بیماری که یک بار به سالک مبتلا می شود تا 90% نسبت به انگل ایمنی پیدا می کند.

سالک واگیر ندارد

سالک معمولاً به طور مستقيم از انسان به انسان منتقل نمي شود، بنابراین جداسازي بيمار لزومي ندارد.